« 1 » و نيز در باره كسانى كه قدرت تحقيق نداشته ، و به خاطر اختلافى كه علماى دين در دين انداختند امر بر آنان مشتبه شده ، مىفرمايد : « إِلَّا الْمُسْتَضْعَفِينَ مِنَ الرِّجالِ وَالنِّساءِ وَالْوِلْدانِ ، لا يَسْتَطِيعُونَ حِيلَةً ، وَلا يَهْتَدُونَ سَبِيلًا فَأُولئِكَ عَسَى اللَّه أَنْ يَعْفُوَ عَنْهُمْ ، وَكانَ اللَّه عَفُوًّا غَفُوراً » « 2 » . علاوه بر اينكه فطرت منافاتى با غفلت و اشتباه ندارد ، بله با گمراهى عمدى و از روى بغى و طغيان منافات دارد ، ( و خلاصه هر چند دين خدا فطرى است ، اما منافات ندارد كه در اثر ايجاد اختلاف علما ، دين خدا دچار اختلاف شود ، و عامه مردم هم به تبع ، دچار گمراهى گردند ، و مسئول هم نباشند ، ولى علمايى كه عمدا اختلاف مىكنند ، بر خلاف فطرت خود قدم برداشته‌اند . و به همين جهت خداى تعالى بغى را مخصوص علما كرده ، كه آيات الهيه بر ايشان روشن بوده ، مع ذلك زير بار نرفته‌اند و در باره آنان در جاى ديگر فرموده : « وَالَّذِينَ كَفَرُوا وَكَذَّبُوا بِآياتِنا أُولئِكَ أَصْحابُ النَّارِ هُمْ فِيها خالِدُونَ » « 3 » . و آيات در اين باره بسيار زياد است ، كه در تمامى آنها بعد از كلمه كفر تكذيب را هم اضافه كرد ، تا اهل دوزخ را منحصر در كسانى كند كه با داشتن علم ، خدا و آياتش را انكار كردند ، و سخن كوتاه آنكه مراد از آيه شريفه اين است كه اين اختلاف يعنى اختلاف در دين به دست علماى دين در مردم مىافتد . * ( « فَهَدَى اللَّه الَّذِينَ آمَنُوا لِمَا اخْتَلَفُوا فِيه مِنَ الْحَقِّ » ) * اين جمله مورد اختلاف را بيان مىكند ، كه آن عبارت است از حق ، حقى كه كتاب از ناحيه خدا آورده ، هم چنان كه جمله : * ( « وَأَنْزَلَ مَعَهُمُ الْكِتابَ بِالْحَقِّ » ) * نيز تصريح بدان دارد ، در

--> ( 1 ) يك دسته ديگر به گناهان خود اعتراف دارند ، مردمى هستند كه عمل صالح و عمل زشتشان را با يكديگر مخلوط كرده‌اند ، و بعيد نيست خدا از آنان بگذرد ، و خدا آمرزگار مهربان است . . . دسته سوم كسانى هستند كه منتظر امر خدايند ، خدا هم يا عذابشان مىكند ، و يا از جرمشان مىگذرد ، و خدا داناى فرزانه است . « سوره توبه آيه 107 » ( 2 ) مگر مستضعفين از مردان و زنان و فرزندانى كه نمىتوانند خود را از شر مستكبرين رها كنند ، و نه قدرت تشخيص حق از باطل دارند ، اين گونه افراد اميد است مورد عفو خدا واقع شوند ، چون خدا اهل عفو و مغفرت است . « سوره نساء آيه 98 » ( 3 ) و كسانى كه كفر ورزيدند ، و آيات ما را تكذيب كردند ، ياران دوزخند ، و در آن جاودانه خواهند بود . « سوره بقره آيه 39 »